Εκτενές αφιέρωμα στον κόσμο των αρχείων παρουσιάζει, φέτος, το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (5 -15 Μαρτίου), με τίτλο «Όλη η μνήμη του κόσμου», εμπνευσμένο από το ομότιτλο ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρενέ (Toute la mémoire du monde – 1956), το οποίο ξεναγεί ποιητικά τους θεατές στα άδυτα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, στο Παρίσι. Το αφιέρωμα διατρέχει οριζόντια τη διοργάνωση και περιλαμβάνει προβολές ταινιών, ανοιχτή συζήτηση, καλλιτεχνική ανάθεση, ειδικές εκδόσεις και συμμετοχή σε έκθεση.

Στο πλαίσιο του αφιερώματος θα προβληθούν found footage ταινίες, φτιαγμένες από υλικά του σινεμά: «ρετάλια» αναλογικών και ψηφιακών μέσων, θραύσματα από εικόνες που έχουν διασωθεί ή βρεθεί τυχαία σε αποθήκες, ακόμη και στα σκουπίδια, αλλά και σκηνές ή και μεμονωμένα καρέ από υπάρχοντα έργα. Επίσης, αποσπάσματα από ξεχασμένα φιλμ, επίκαιρα, επίσημα αρχεία, home videos, ακόμα και desktop ντοκιμαντέρ, τα οποία μετατρέπουν υλικό από το διαδίκτυο σε αυτοτελή οπτικοακουστικά έργα (τα τέσσερα desktop ντοκιμαντέρ του αφιερώματος θα προβληθούν σε κοινό slot), μεταλλάσσονται σε κινηματογραφική πρώτη ύλη.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει έργα εμβληματικών δημιουργών, από τον Αλέν Ρενέ, τον Χαρούν Φαρόκι και τον Πέτερ Φόργκακς έως σύγχρονες ταινίες και desktop ντοκιμαντέρ που μετατρέπουν το διαδικτυακό υλικό σε κινηματογραφικό έργο.

Στο πλαίσιο της συνεργασίας του Φεστιβάλ με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, ανατέθηκε στον σκηνοθέτη Αριστοτέλη Μαραγκό (ο οποίος απέσπασε τον Αργυρό Αλέξανδρο Σκηνοθεσίας στο 66ο ΦΚΘ με την ταινία του Μπιτσκόμπερ) η δημιουργία ενός πρωτότυπου μικρού μήκους animation διάρκειας 10 λεπτών, το οποίο θα προβληθεί στο Φεστιβάλ. Ένα έργο, που θέτει σε κίνηση τον φαινομενικά στατικό κόσμο των αρχείων και αφουγκράζεται τις διαφορετικές -ανθρώπινες και μη ανθρώπινες- φωνές που συνυπάρχουν σε υπόγειες βιβλιοθήκες, σκονισμένα ράφια, χαρτιά που αποσυντίθενται, σφραγίδες που ξεθωριάζουν, ρωγμές σε φωτογραφίες, χειρόγραφες σημειώσεις και δακτυλογραφημένες οδηγίες. Προσεγγίζοντας τα επίσημα μητρώα όχι ως καταστατικά έγγραφα αλλά ως αποθετήρια λησμονημένων ιστοριών, η ταινία αναζητά τα ίχνη ενός ανοίκειου παρελθόντος στο παρόν και φαντάζεται ένα μέλλον φτιαγμένο από τα πιο ταπεινά υλικά: ένα μέλλον που αναγνωρίζει τη φθορά ως προοίμιο της δημιουργίας, τη λήθη ως προϋπόθεση της μνήμης, το αρχείο ως τόπο και χρόνο συνάντησης.

Παράλληλα, διοργανώνεται ανοιχτή συζήτηση για τη χρήση και τη σημασία των αρχείων στον σύγχρονο κινηματογράφο, τη Δευτέρα 9 Μαρτίου, με τη συμμετοχή επαγγελματιών του χώρου από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Το αφιέρωμα συνοδεύεται από ειδικές έντυπες εκδόσεις του Φεστιβάλ, με κείμενα που προσεγγίζουν το αρχείο από διαφορετικές οπτικές, καθώς και από τη συμμετοχή του Φεστιβάλ σε έκθεση στο MOMus – Πειραματικό Κέντρο Τεχνών, με έργο βασισμένο σε αρχειακό υλικό.

Με το αφιέρωμα «Όλη η μνήμη του κόσμου», το 28ο ΦΝΘ διερευνά τον ρόλο των αρχείων ως ζωντανών φορέων μνήμης και ως πρώτης ύλης για τη δημιουργία νέων αφηγήσεων στο παρόν.

Οι ταινίες

Οι ταινίες του αφιερώματος δεν ανακυκλώνουν απλώς το παρελθόν, αλλά το επανερμηνεύουν κριτικά, ανοίγοντας διάλογο ανάμεσα στη μνήμη, στην ιστορία και στο παρόν.

Ανάμεσα σε φόρο τιμής και παροξυσμική εμμονή, η εμβληματική ταινία Rose Hobart (1936) του πρωτοπόρου του found footage Τζόζεφ Κορνέλ –μία από τις πρώτες του είδους– επικεντρώνεται στις χειρονομίες, στις εκφράσεις και στη στάση του σώματος της Ρόουζ Χόμπαρτ, ηρωίδας του χολιγουντιανού δράματος East of Borneo (1931), παραδίδοντας ένα ποιητικό σχόλιο για τη δύναμη του σινεμά ως βιομηχανίας ονείρων και εξωτισμού.

To στοχαστικό Όλη η μνήμη του κόσμου (1956) του σπουδαίου Αλέν Ρενέ, που χαρίζει στο μεγάλο φετινό αφιέρωμα του Φεστιβάλ τον τίτλο του, εκκινεί ως μια καταβύθιση στα ενδότερα της περίφημης Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας προτού εξελιχθεί σε μια βαθυστόχαστη πραγματεία για την κοινωνική εμμονή της συσσώρευσης και της καταγραφής, την αναπόφευκτη ανεπάρκεια του ανθρώπινου μνημονικού αλλά και την προαιώνια συμβολική μας μάχη απέναντι στο αναπόδραστο της θνητότητας.

Αξιοποιώντας υποδειγματικά τις διδαχές του σοβιετικού agitprop μοντάζ, το Now! (1965) του Σαντιάγο Άλβαρες κινείται στο μεταίχμιο που συνυφαίνει το ντοκιμαντέρ, τα κινηματογραφικά επίκαιρα και το πειραματικό φιλμ, κουβαλώντας το τιμητικό γαλόνι του πρώτου (ανεπίσημου) βίντεο κλιπ στην ιστορία. Μια εξάλεπτη οπτικοακουστική καταιγίδα που αντιπαραβάλλει το ομώνυμο (και απαγορευμένο στις ΗΠΑ ως ριζοσπαστικό) τραγούδι της Νίνα Χορν με στατικά και κινούμενα στιγμιότυπα από αποτρόπαιες εκδηλώσεις φυλετικού ρατσισμού και επεισόδια σε διαδηλώσεις του Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα.

Η ταινία Mother Dao, the Turtlelike (1995) του Βίνσεντ Μόνικενταμ συνδυάζει αρχειακό υλικό από προπαγανδιστικές ολλανδικές ταινίες της περιόδου 1912-1933, φυσικούς ήχους και εμβόλιμα θραύσματα από την προφορική παράδοση της Ινδονησίας, αναλαμβάνοντας μια διττή αποστολή. Αφενός να φέρει στο φως πολύτιμα τεκμήρια από την άγνωστη καθημερινότητα της εποχής, αφετέρου να φανερώσει τα ιστορικά και πολιτισμικά θεμέλια ενός αποκιοκρατικού αφηγήματος που επιμένει να αρνείται τις χυδαίες καταβολές του.

Το Workers Leaving the Factory (1995) του Χαρούν Φαρόκι επανεξετάζει το πολύτιμο αρχειακό υλικό της πιθανότατα πρώτης ταινίας στην ιστορία του σινεμά που προβλήθηκε σε γενικό κοινό (Η έξοδος από το εργοστάσιο Λυμιέρ), μέσα από ένα σύνθετο και δαιδαλώδες πρίσμα που αναστοχάζεται τις απαρχές και την εξέλιξη του μέσου, θέτοντας μια σειρά από συναρπαστικά ερωτήματα για τη φύση, την ταυτότητα και την εμβέλεια της κινούμενης εικόνας: μια φευγαλέα αποτύπωση του παρελθόντος που κουβαλά μέσα της μνήμες από το μέλλον.

O βιρτουόζος του found footage Πέτερ Φόργκακς, στο εμβληματικό The Maelstrom: A Family Chronicle (1997), αντιπαραβάλλει τις ευτυχισμένες στιγμές που απαθανατίστηκαν στα home videos μιας οικογένειας Εβραίων στην Ολλανδία, γυρισμένα πριν το Ολοκαύτωμα, με κινηματογραφικά επίκαιρα, χρησιμοποιώντας ως ηχητικό φόντο ραδιοφωνικά αποσπάσματα της εποχής και ένα στοιχειωτικό τζαζ σάουντρακ. Το τελικό αποτέλεσμα πυροδοτεί ένα διαπεραστικό ρίγος, καθώς ανάμεσα στους ανθρώπους που διασκεδάζουν βλέπουμε μελλοντικά θύματα, αλλά και θύτες μιας ανείπωτης φρίκης.

Στο Εικόνες της Ανατολής: Βάνδαλος τουρισμός / Images of the Orient: Vandal Tourism (2001), οι Γιερβάντ Τζανικιάν και Άντζελα Ρίτσι Λούκι ανακαλύπτουν στα αρχεία μιας βρετανικής μεγαλοαστικής οικογένειας μια σειρά από φιλμάκια που τράβηξε ένα ζευγάρι στη διάρκεια ενός ταξιδιού στις Ινδίες το 1928 και το 1929 – στο αποκορύφωμα του αγώνα ενάντια στην αποικιοκρατία. Οι φαινομενικά «αθώες» στιγμές διασκέδασης αποπνέουν μια ανομολόγητη βία και εξουσία, υφαίνοντας μια πλάγια και αιχμηρή αναλογία ανάμεσα στο αποικιοκρατικό παρελθόν και στον τουρισμό τού σήμερα.

Το FILM IST. ένα κορίτσι κι ένα όπλο / FILM IST. a girl & a gun (2009) του Γκούσταβ Ντόιτς, χωρισμένο σε πέντε πράξεις και με τίτλο που παραπέμπει στη θρυλική ρήση του Ζαν-Λικ Γκοντάρ για το τι χρειάζεται κανείς για να γυρίσει μια ταινία, συνενώνει κινηματογραφικά θραύσματα από επιστημονικά ντοκιμαντέρ, πρώιμα πορνό και σκηνές από ευρωπαϊκές ταινίες της δεκαετίας του 1930. Ένα πυρετικό όνειρο από σελιλόιντ για το δίπολο Έρωτας-Θάνατος και τις έμφυλες σχέσεις στη ντελιριακή δίνη του σινεμά.

Η αυτοβιογραφία του Νικολάε Τσαουσέσκου / The Autobiography of Nicolae Ceaușescu (2010) του Αντρέι Ουτζίκα σκιαγραφεί την άνοδο και την πτώση του διαβόητου Ρουμάνου δικτάτορα μέσα από το προπαγανδιστικό υλικό του ζοφερού καθεστώτος που είχε εγκαθιδρύσει, σε ένα τρίωρο δεξιοτεχνικό επίτευγμα μοντάζ και εσωτερικού ρυθμού που μεταμορφώνει τα ντοκουμέντα μιας αλλοτινής εξουσίας σε τεκμήρια μιας αυτοεκπληρούμενης συντριβής

Το The Three Disappearances of Soad Hosni (2011) της Ράνια Στεφάν αποτίνει φόρο τιμής στην άλλοτε πλούσια κινηματογραφική παραγωγή της Αιγύπτου, μέσα από μια ανορθόδοξη βιογραφία της «Σταχτοπούτας του αραβικού κινηματογράφου» Σοάντ Χόσνι, η οποία έβαλε τέλος στη ζωή της μόλις στα 49 της χρόνια. Σταδιακά, και μέσα από τη χρήση φθαρμένου υλικού από βιντεοκασέτες, η ταινία εξυψώνεται σε μια πολυπεπίπεδη και καθηλωτική ελεγεία για την αθανασία της κινηματογραφικής εικόνας και τη σύγχρονη γυναικεία αραβική ταυτότητα.

Το B-Movie: Λαγνεία & μουσική στο Δυτικό Βερολίνο / B-Movie: Lust & Sound in West Berlin (2015) των Γιοργκ Χόπε, Κλάους Μεκ και Χάικο Λάνγκε μάς μεταφέρει στην καρδιά μιας άγριας και ξέφρενης εποχής, στην πόλη-Μέκκα του ηλεκτρονικού ήχου, που γέννησε το underground. Οδηγός της ταινίας το ανεκτίμητο υλικό του σεσημασμένου μποέμ μουσικόφιλου Μαρκ Ρίντερ, ο οποίος άφησε το swinging Μάντσεστερ και έκανε το Βερολίνο δεύτερο σπίτι του, μετατρέποντας την κάμερα σε φυσική προέκταση του σώματός του.

Στο ντοκιμαντέρ Recollection (2015), ο Παλαιστίνιος δημιουργός Καμάλ Αλτζαφαρί επιστρέφει στη γενέτειρά του, τη Γιάφα, με σκοπό να αναβιώσει την ιστορία ενός τόπου που δεν υπάρχει πια, με πρώτη ύλη τα πλάνα από τις ισραηλινές και αμερικανικές ταινίες που γυρίστηκαν στην περιοχή την περίοδο 1960-1990. Αφαιρώντας τους πρωταγωνιστές από το πρωτογενές υλικό, το Recollection μετατρέπεται σε ένα βιωματικό όνειρο που ζωντανεύει το παρελθόν σε ένα σπαρακτικό παρόν.

Με αφηγηματικό άξονα τα πανίσχυρα λόγια του συγγραφέα και στοχαστή Τζέιμς Μπόλντουϊν (1924-1987), μίας από τις πιο χαρισματικές φωνές της «μαύρης διανόησης», και οδηγό το μεθυστικό voice over του Σάμιουελ Λ. Τζάκσον, το υποψήφιο για Όσκαρ Δεν είμαι ο νέγρος σου / I Am Not Your Negro (2016) του Ραούλ Πεκ ανατέμνει το γενεαλογικό και ανεπούλωτο τραύμα του αφροαμερικανικού πληθυσμού στις ΗΠΑ, φωτίζοντας και αθέατες διαδρομές ενός θεσμικού και εθιμικού ρατσισμού.

H ταινία Το μεξικάνικο μπρέτσελ μου / My Mexican Bretzel (2019) της Νούρια Χιμένεθ συνενώνει τα προσωπικά ημερολόγια της Βίβιαν Μπάρετ με το υποβλητικό οπτικό υλικό του Λέον Μπάρετ από το διάστημα 1940-1960. Το ντοκιμαντέρ υφαίνει μια πλούσια αφήγηση που διατρέχει κάδρο προς κάδρο και στιγμή προς στιγμή τρεις δεκαετίες που άλλαξαν τον κόσμο μας, σε μια συναρπαστική διαπλοκή του προσωπικού με το οικουμενικό, των ιστορικών γεγονότων με τις αθέατες όψεις της καθημερινότητας.

Στο State Funeral (2019) του Σεργκέι Λοζνίτσα παρακολουθούμε σπάνιο και σε μεγάλο βαθμό αδημοσίευτο μέχρι πρότινος αρχειακό υλικό από την κηδεία του Ιωσήφ Στάλιν, στις 5 Μαρτίου 1953 – ένα γεγονός που συγκλόνισε τη Σοβιετική Ένωση και αποτέλεσε την κορύφωση μιας σχεδόν μεταφυσικής προσωπολατρείας. Μέσα από την εξονυχιστική καταγραφή του «Μεγάλου Αποχαιρετισμού», όπως είχε χαρακτηριστεί τότε από την Pravda, βυθιζόμαστε στα ενδότερα του παραλογισμού και των μηχανισμών χειραγώγησης του καθεστώτος.

Χρησιμοποιώντας αποσπάσματα από ταινίες της περιόδου 1990-2018, το Irani Bag (2020) της Μαριάμ Ταφακόρι ταλαντεύεται ανάμεσα στο κινηματογραφικό δοκίμιο και το σινεφίλ ντοκιμαντέρ, αμφισβητώντας την «αθωότητα» της τσάντας στον ιρανικό κινηματογράφο. Ένα χαμηλόφωνο μανιφέστο για την αφανέρωτη καταπίεση της γυναικείας ταυτότητας και επιθυμίας, που διερευνά το πώς μιλούν ή αποσιωπούν οι εικόνες, υπενθυμίζοντάς μας τη σπουδαιότητα του τετριμμένου και της λεπτομέρειας.

Το Terra Femme (2021) της Κόρτνεϊ Στίβενς είναι ένα ιδιόμορφο και υβριδικό κινηματογραφικό δοκίμιο με φεμινιστικούς απόηχους, με πρώτη ύλη μια σειρά από ερασιτεχνικά ταξιδιωτικά ημερολόγια, γυρισμένα από γυναίκες σε διάφορα μέρη του πλανήτη κατά την περίοδο 1920-1950. Με το γυναικείο βλέμμα στη θέση του οδηγού, η ταινία αποσυνθέτει το πατριαρχικό μοντέλο του άνδρα εξερευνητή, αναρωτιέται φωναχτά για τα έμφυλα στερεότυπα του αρχείου και περιδιαβαίνει κόσμους του παρελθόντος με όχημα τον κινηματογραφικό φακό.

Η βωβή ταινία Τρένα / Trains (2024) του Μασιέτζ Τζ. Ντράιγκας σκιαγραφεί ένα ηχηρό πορτρέτο της ιστορίας, των ελπίδων και του –δυστυχώς επαναλαμβανόμενου– δράματος της Ευρώπης του 20ού αιώνα. Το τρένο εξυψώνεται σε κάτι πολύ βαθύτερο από ένα απλό μέσο μεταφοράς και μετακίνησης: μια μηχανή σε αέναη κίνηση, ένα ατελείωτο πήγαινε-έλα από ματαιώσεις και προσδοκίες, μια κιβωτός ιστοριών και τραγωδιών, σε ένα ποιητικό ταξίδι στα άδυτα της ευρωπαϊκής ψυχής.

Επίσης, στο πλαίσιο της συνεργασίας του Φεστιβάλ με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους θα προβληθεί το ντοκιμαντέρ Στοργή στο λαό (2013) του Βασίλη Δούβλη. Αντλώντας υλικό από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, το ντοκιμαντέρ διερευνά το «ψαλίδι» στον ελληνικό κινηματογράφο την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974). Βασισμένο σε άγνωστα μέχρι τότε αρχεία της Χούντας, τα οποία φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, το ντοκιμαντέρ αποτυπώνει την εγγενή φαιδρότητα της λογοκρισίας αλλά και το ζοφερό κλίμα μιας ολόκληρης εποχής.

Στο πλαίσιο του αφιερώματος θα προβληθεί και μια σειρά από desktop ντοκιμαντέρ, που αποτυπώνουν μια νέα εποχή στο είδος, μετατρέποντας το διαδικτυακό υλικό σε αυτόνομο κινηματογραφικό έργο.

Το Τρανσφόρμερς: Το πρίμεϊκ / Transformers: The Premake (2014) του Κέβιν Μπ. Λι εμβαθύνει στη σύγχρονη πολιτική της κινούμενης εικόνας, με αντικείμενο μελέτης το μπλοκμπάστερ Τρανσφόρμερς 4: Εποχή αφανισμού (2014). Μια συναρπαστική συρραφή από ερασιτεχνικό υλικό σε κινηματογραφικά σετ, επίσημα τρέιλερ και ειδησεογραφικά ρεπορτάζ, που ρίχνει μια διεισδυτική ματιά στην επίδραση του Χόλιγουντ στις ζωές όλων μας, αλλά και στην υπερβατική σύγχρονη λατρεία των CGI οπτικών εφέ.

Στο 24 Cinematic Points of View of a Factory Gate in China (2023) του Ρούι Αν Χο, το υλικό από μια κάμερα που έχει τοποθετηθεί κρυφά στην πύλη ενός κινεζικού εργοστασίου επανανοηματοδοτείται μέσα από την ένταξή του σε μια κινηματογραφική γενεαλογία, με σημείο αφετηρίας την ταινία Η έξοδος από το εργοστάσιο Λυμιέρ. Συνομιλώντας με το Workers Leaving the Factory (1995) του Χαρούν Φαρόκι (που προβάλλεται επίσης στο αφιέρωμα του Φεστιβάλ) η ταινία ξεδιπλώνει έναν αιώνα στιγμών από το ευρωπαϊκό, αμερικανικό και κινεζικό σινεμά, διατυπώνοντας παράλληλα ένα αιχμηρό κοινωνικό σχόλιο.

Το Palcorecore (2023) της Ντάνα Ντάγουντ είναι μια υπνωτιστική μείξη χορού, αρχειακού υλικού και διαδικτυακών βίντεο, η οποία συμπτύσσει παρελθόν και παρόν σε ένα ευρηματικό και παλλόμενο πορτρέτο της παλαιστινιακής καθημερινότητας. Ένα κολάζ ρυθμικής αταξίας και φρενήρους κίνησης, που μετατρέπει το σινεμά σε πράξη ζωντανής μαρτυρίας και αντίστασης, με πρωταγωνιστές τις γυναίκες και τα παιδιά της Παλαιστίνης, που επιλέγουν –μολονότι περικυκλωμένοι από τον θάνατο– εμφατικά τη ζωή.

Το happiness (2025) του Φιράτ Γιουσέλ καταγράφει τις άυπνες νύχτες μιας ομάδας ακτιβιστών, καθώς παρακολουθούν τις εφιαλτικές ειδήσεις από την Παλαιστίνη και την ευρύτερη περιοχή. Ένα αγωνιώδες και κατεπείγον ημερολόγιο οθόνης, ακριβώς στο σημείο τομής ανάμεσα στο χαοτικό ψηφιακό τοπίο της εποχής μας και την αδήριτη βία της σύγχρονης αποικιοκρατίας. Στις οθόνες και στους δρόμους της αντίστασης, η «ευτυχία» παλεύει να βρει τον δικό της επώδυνο δρόμο.